Ekran Okuyucu Dostu Yazım: Düz Metinle E-Kitap, Tez ve Müfredat Hazırlamak
Bundan birkaç yıl önce, görme engelli öğrenciler ve ebeveynlerine yönelik kapsamlı bir teknoloji okuryazarlığı müfredatı hazırlamak için bilgisayarımın başına oturduğum o günü hiç unutmuyorum. Aklımda harika fikirler, modül taslakları ve aktarmak istediğim yığınla bilgi vardı. Refleks olarak, herkesin bilgisayarında standart olarak bulunan o meşhur, devasa kelime işlemci programını açtım. Amacım sadece ana başlıkları belirlemek, altlarına birkaç madde işareti koymak ve içerikleri yazmaya başlamaktı. Ancak klavyenin tuşlarına dokunduğum ilk andan itibaren, üretkenlik şevkimin yerini yavaş yavaş sinir bozucu bir teknoloji savaşı almaya başladı.
Sadece bir başlığı ortalamak ve boyutunu büyütmek için Alt tuşuna bastığımda, ekran okuyucum NVDA o sonsuz labirenti seslendirmeye başladı: “Şerit menü… Giriş sekmesi… Yazı tipi grubu…”. Onlarca gereksiz seçeneğin, butonun ve açılır kutunun arasından sekme (Tab) tuşuyla ilerlemeye çalışırken zihnimdeki asıl fikir çoktan uçup gitmişti. Üstelik madde işaretli bir liste yapmaya kalktığımda program kendi kendine akıllı davranmaya karar verip girintileri bozuyor, ekran okuyucum durduk yere “Seviye 2, Liste dışı, boş, yazı tipi Calibri” gibi benim o an hiç ilgilenmediğim, sadece görsel bir estetik sunmaya çalışan detayları kulağıma haykırıyordu. Yazmak istediğim müfredatın içeriğinden çok, imlecin nerede olduğuyla, metnin görsel olarak sayfaya nasıl oturduğuyla ve yanlışlıkla tıkladığım bir diyalog penceresinden nasıl çıkacağım ile uğraşıyordum.
İşte o gün, pek çok görmeyen bilgisayar kullanıcısının her gün yüzleştiği ama çoğu zaman dillendirmediği o büyük gerçeği tüm ağırlığıyla fark ettim: Gören kullanıcılar için tasarlanmış grafiksel kullanıcı arayüzleri (GUI) ve “Ne görüyorsan onu alırsın” (WYSIWYG) mantığıyla çalışan programlar, biz ekran okuyucu kullanıcıları için aslında devasa birer bilişsel yüktür.
Gören bir göz, karmaşık bir şerit menüye baktığında saniyeler içinde aradığı “Kalın Yap” ikonunu veya “Kenar Boşlukları” ayarını bulup tıklayabilir. Görsel algı iki boyutludur ve bütünü aynı anda tarama imkanı sunar. Ancak ekran okuyucu deneyimi tamamen tek boyutlu, doğrusal bir ses akışına dayanır. Ekranda görsel olarak bir arada duran yirmi farklı butonu, bizim sırayla dinlememiz, zihnimizde haritalandırmamız ve doğru yere ulaştığımızda işlem yapmamız gerekir. Bu durum, yazım sürecini bir ilham akışından ziyade, mayın tarlasında yürümeye dönüştürür. Yazdığınız tezin içeriğine odaklanmak varken, sayfa sonu kesmesinin doğru yerde olup olmadığını teyit etmek için dakikalarınızı harcarsınız.
O gün o karmaşık programı kapattım. İçerik üretmek ile içeriği biçimlendirmek arasındaki o kalın çizgiyi çekmem gerektiğini anladım. Bir yazarın, bir eğitmenin veya bir araştırmacının asıl işi fikir üretmektir; dizgici olmak değil. İhtiyacım olan şey, parmaklarımın klavyenin başlangıç sırasından (home row) hiç ayrılmadığı, şerit menülerinde neyin nerede olduğunu dert etmediğim, ekran okuyucumun sadece yazdığım kelimeleri okuduğu saf, sessiz ve itaatkar bir ortamdı.
Bu arayış beni teknoloji dünyasının en köklü ama bizim için en özgürleştirici sırrına götürdü: Düz metnin ve işaretleme dillerinin (Markup Languages) gücüne.
Bugün, karmaşık arayüzlerin dayattığı o görsel kaostan tamamen kurtulmuş durumdayım. Artık hiçbir kelime işlemcinin şerit menüsünde kaybolmuyorum. Sadece en temel, en hafif not defteri uygulamalarını veya kod editörlerini açıp, Markdown, Quarto ve Pandoc gibi inanılmaz güçlü araçları kullanarak yazıyorum. İnanması güç gelebilir ama hiçbir butona basmadan, sadece klavyemdeki birkaç özel karakteri kullanarak kusursuz bir e-kitap dizgileyebiliyor, matematiksel formüllerle dolu akademik bir tez yazabiliyor veya haftalar sürecek bir eğitim müfredatını saatler içinde yapılandırabiliyorum.
Eğer siz de Word veya Google Docs gibi uygulamaların içinde yönünüzü bulmaya çalışmaktan yorulduysanız, ekran okuyucunuzun sürekli biçimlendirme detayları okumasından bıktıysanız ve sadece “yazmak” istiyorsanız, doğru yerdesiniz. Bu yazıda, görmeyen bir birey olarak kontrolü nasıl yeniden ele alacağınızı, düz metnin sihirli dünyasında içeriğinizi nasıl özgürleştireceğinizi gerçek senaryolarla adım adım keşfedeceğiz. Hazırsanız, karmaşık arayüzlere veda edip, Markdown’a merhaba diyelim.
İşaretleme Dilleri (Markup) Nedir ve Neden Erişilebilirdir?
“İşaretleme Dili” veya teknoloji dünyasındaki havalı İngilizce adıyla “Markup Language” lafını ilk duyduğumda, itiraf etmeliyim ki benim de gözüm korkmuştu. “Ben yazarım, eğitimciyim. O zamanlar yazılımcı da değildim ki! Şimdi bir de oturup yeni bir dil mi öğreneceğim?” diyerek savunmaya geçmiştim. Ancak işin içine girdiğimde, bunun bilgisayara kod yazmakla uzaktan yakından alakası olmadığını; aksine, biz görmeyenlerin yüzyıllardır kullandığı not alma alışkanlıklarının dijital bir yansıması olduğunu fark ettim.
Teknik terimleri bir kenara bırakalım ve günlük hayattan bir örnek üzerinden gidelim. Kabartma (Braille) bir daktiloyla veya tablet-kalem kullanarak not aldığınız günleri, ya da sade bir not defterine hızlıca bir şeyler yazdığınız düşünün. Önemli bir kelimenin altını çizmek istediğinizde ne yapardınız? Bilgisayardaki gibi metni seçip üst menülerden bir buton aramazdınız, değil mi? Muhtemelen o kelimenin başına ve sonuna bir yıldız karakteri (*) koyar ya da parantez içine alırdınız. Eğer yazdığınız şey bir başlıksa, belki de satırın başına bir tire (-) çeker veya başlığı tamamen büyük harflerle yazarak onun “farklı” olduğunu belirtirdiniz.
İşte “İşaretleme Dili” tam olarak budur! Yazdığınız metnin neresinin başlık, neresinin liste, neresinin kalın yazı olduğunu; karmaşık menülere veya butonlara ihtiyaç duymadan, doğrudan klavyedeki birkaç basit noktalama işaretiyle metnin içine gömme işlemidir.
Örneğin, Word programında bir metni kalın (bold) yapmak oldukça zahmetli bir süreçtir. Önce Shift ve yön tuşlarıyla tam olarak doğru kelimeleri seçtiğinizden emin olmanız gerekir (ki bazen yanlışlıkla yanındaki boşluğu da seçeriz). Sonra Ctrl+B tuşlarına basarsınız. Ancak iş burada bitmez. İçinizde her zaman bir şüphe kalır: “Acaba gerçekten kalın oldu mu?” Bunu teyit etmek için ekran okuyucunuzun yazı tipi okuma kısayoluna (Insert+F gibi) basıp dinlemeniz gerekir. Sürekli bir kontrol ve teyit mekanizması, yazının akışını mahveder.
Oysa Markdown gibi bir işaretleme dilinde durum çok farklıdır. Kalınlaştırmak istediğiniz kelimenin başına iki yıldız, sonuna iki yıldız koyarsınız. Aynen böyle: **Önemli Kelime**. Bu kadar! Menü yok, metin seçme derdi yok, formatın tutup tutmadığına dair şüphe yok. Ekran okuyucunuzla metnin üzerinde ok tuşlarıyla gezinirken NVDA veya VoiceOver size “Yıldız, yıldız, Önemli Kelime, yıldız, yıldız” der. O yıldızları duyduğunuz an, matematiksel bir kesinlikle o kelimenin kalın yazıldığını bilirsiniz. Kontrol tamamen sizdedir, arayüzün insafına kalmamışsınızdır.
Benzer şekilde, bir satırın Ana Başlık olduğunu belirtmek için cümlenin başına bir adet diyez (hashtag) işareti ve bir boşluk koymanız yeterlidir: # Hikayenin Başlangıcı. Eğer bunun bir alt başlık olmasını istiyorsanız, iki tane diyez koyarsınız: ## Karakterler.
Bu sadelik, ekran okuyucular için adeta bir cennettir. Çünkü ekran okuyucular, görsel butonları ve renkleri yorumlamakta zorlanırken, metni okumakta kusursuzdurlar. İşaretleme dilleri, görselleştirme işini tamamen metne döktüğü için, ekrandaki her bir yapısal detayı okuyucumuz aracılığıyla harfiyen duyabilir ve düzenleyebiliriz. “Acaba sayfa düzenim bozuldu mu?”, “Yazı tipim kendi kendine Ariel’den Times New Roman’a mı geçti?” gibi sadece gören gözleri ilgilendiren endişeler ortadan kalkar. Siz sadece bir yazar olarak fikirlerinize odaklanırsınız.
Bir tiyatro yönetmeni olduğunuzu düşünün. İşaretleme dillerini kullanmak, oyunculara senaryo üzerinden sufle vermek gibidir. Metnin içine “Burada sesini yükselt”, “Burada durakla” (yani kalın yap, başlık yap) notlarını düşersiniz. Gösteri zamanı geldiğinde (yani metni dışa aktardığınızda), sahne arkasındaki yardımcı araçlar (ki bunlara ileride değineceğiz) sizin bu küçük notlarınızı okur ve metninizi pırıl pırıl, estetik bir PDF’e, Word dosyasına ya da web sayfasına dönüştürür. Siz sahne dekorunu taşımakla uğraşmazsınız, sadece oyunu yönetirsiniz.
İşte bu yüzden düz metin ve işaretleme dilleri, erişilebilirliğin sadece bir alternatifi değil; bana kalırsa ta kendisidir. Görsel dünyanın dayattığı zincirleri kırıp, kelimelerin saf ve pürüzsüz dünyasında sörf yapmaktır.
Blog: Ekran Okuyucu Hakimiyeti Bilgisayara Hakim Olmak İçin Yeter!
Gerçek Hayattan Senaryolar ve Kullanım Alanları
İşaretleme dillerinin mantığını ve bize sunduğu zihinsel rahatlığı anladıysak, şimdi asıl heyecan verici kısma geçebiliriz: “Peki ben bu birkaç klavye işaretiyle tam olarak neler yapabilirim?”
Size samimiyetle söylüyorum; ilk başlarda ben de bunun sadece ufak tefek notlar almak veya blog yazıları yazmak için kullanılabileceğini sanıyordum. Ancak bu sistemin potansiyelini keşfettikçe, düz metnin aslında sınırsız bir oyun hamuru olduğunu anladım. Bir düşünün, ekran okuyucunuzun sadece sizin yazdığınız harfleri okuduğu, hiçbir diyalog penceresinin aniden karşınıza çıkıp odaklanmanızı bozmadığı, “Acaba şurayı yanlışlıkla sildim mi?” endişesi yaşamadığınız, steril ve sessiz bir ortamdasınız. İşte bu ortamda neler üretebileceğinizi üç farklı günlük hayat senaryosu üzerinden anlatmak istiyorum. Bu senaryoların her biri, bizzat deneyimlediğim ve kelime işlemcilerle savaşmaktan yorulup pes etmek üzereyken bana nefes aldıran anlardan oluşuyor.
Senaryo 1: Erişilebilir Bir Eğitim Müfredatı ve Materyal Tasarımı
Python diline ilk başladığım yıl, görmeyen birkaç arkadaşım için 12 haftalık kapsamlı bir “Python” kursu için müfredat hazırlamam gerekiyordu. Görevim sadece konuları belirlemek değil; aynı zamanda öğrencilerin kendi ekran okuyucularıyla rahatça gezinebilecekleri, kod bloklarını kopyalayabilecekleri ve hiyerarşisi net olan bir ders notu dokümanı oluşturmaktı.
Geleneksel bir kelime işlemci programında bunu yapmaya çalıştığınız anları bir hayal edin. Her hafta için bir ana başlık, onun altına alt başlıklar, onun altına açıklamalar ve en önemlisi “madde imli listeler” eklemeniz gerekir. Kelime işlemcilerde liste yapmak, ekran okuyucu kullanıcıları için tam bir Rus ruletidir. Madde işareti ekle butonuna basarsınız, program sizin adınıza akıllı davranıp bir sonraki satırı da liste yapar. Ancak siz o an listeyi bitirip normal bir paragrafa geçmek istersiniz. Geri silme (Backspace) tuşuna basarsınız, program bir anda girintiyi 1.27 santimetre kaydırır, ekran okuyucunuz panikle “Liste dışı, boşluk, girinti azaldı” diye bağırmaya başlar. Bir anda kendinizi Python anlatmak yerine, programın otomatik numaralandırma inadını kırmaya çalışırken bulursunuz. Tablolar mı? Onlara hiç girmeyelim. Bir tablo oluşturup hücreler arasında yön tuşlarıyla gezinmeye çalıştığınızda ekran okuyucunun o kafa karıştırıcı geri bildirimleri, zihninizdeki tüm pedagojik kurguyu darmadağın eder.
İşte bu müfredatı Markdown (Düz metin) kullanarak hazırladığımda yaşadığım his, tek kelimeyle “özgürlük”tü.
Not defterimi açtım. Haftaları belirlemek için sadece birer diyez işareti kullandım: # Hafta 1: Python’a Giriş. Bu kadar. Sonra bir alt başlık gerektiğinde iki diyez koydum: ## Değişkenler Nelerdir?. Liste yapmam gerektiğinde, satırın başına sadece bir eksi (-) işareti koyup bir boşluk bıraktım.
- Metinsel değişkenler
- Sayısal değişkenler
Ne bir otomatik numaralandırma eziyeti ne de bozulan girintiler… Klavyemden sadece eksi ve boşluk tuşlarına bastım, NVDA bana “tire, boşluk” dedi ve ben yazmaya devam ettim. Kontrol tamamen benim parmaklarımın ucundaydı.
Daha da güzeli, öğrencilere bir kod örneği göstermem gerektiğinde, karmaşık “Gri arka plan rengi ekle, Courier New yazı tipi seç” gibi görsel işkencelere hiç bulaşmadım. Kod bloklarının başına ve sonuna üç tane ters tırnak (```) işareti koydum.
Bütün o 12 haftalık, onlarca sayfalık müfredatı tek bir düz metin dosyasında, bir kez bile fareye dokunmadan yazdım. İşin asıl büyülü kısmı, bu metni dışa aktardığımda (ki bunu bir sonraki bölümde anlatacağım) ortaya çıktı. Elimdeki o basit, içinde sadece diyezler ve tireler olan metin belgesi, saniyeler içinde kusursuz bir HTML web sayfasına ve muazzam dizgilenmiş bir PDF’e dönüştü. Gören bir çalışma arkadaşım PDF’i açtığında, “Bu şablonu, renkleri ve başlık hiyerarşisini ayarlamak kaç saatini aldı?” diye sordu. Oysa ben tasarıma bir saniye bile harcamamıştım. Sadece fikirlerimi işaretlemiştim, geri kalan tüm estetik dizgiyi arkadaki sistem benim yerime mükemmel bir şekilde halletmişti. Öğrenciler de bu HTML dosyasına tıkladıklarında, ekran okuyucularıyla “H” (Heading - Başlık) tuşuna basarak haftalar arasında pürüzsüzce gezinebildiler. Çünkü yapısal olarak mükemmel etiketlenmişti.
Senaryo 2: Dikkat Dağıtıcılardan Uzakta Kurgu ve Kitap Yazımı
Bir roman, öykü kitabı veya biyografi yazdığınızı düşünün. Çok karakterli, farklı zaman dilimlerinde geçen, belki de farklı anlatıcıların (POV) gözünden aktarılan bir kurgu oluşturuyorsunuz. Yaratıcı yazarlık, muazzam bir zihinsel odaklanma gerektirir. Karakterinizin o anki duygusunu betimlerken, ekranın üst kısmında parlayan “Sayfa düzeni”, “Gözden geçir”, “Eklentiler” gibi sekmelerin varlığı bile bilinçaltı için bir gürültüdür. Hele ki ekran okuyucu kullanıyorsanız, bir cümleyi düzeltmek için geri döndüğünüzde duyduğunuz o “Normal stil, siyah üzerine beyaz, satır aralığı bir buçuk” anonsu, ilham perilerinizi anında kaçırır.
Yazarlar için metnin bölünmesi, sahnelerin ayrılması ve diyalogların vurgulanması çok kritiktir. Diyelim ki “Araf” adında bir roman yazıyorsunuz, ki üşenmezsem benim yazdığım romanın ismi de bu, bölümleri ayrı dosyalarda tutmak istiyorsunuz. Word gibi programlarda onlarca farklı dosyayı yönetmek, sonra bunları tek bir belgede birleştirmek, sayfa numaralarının birbirine girmemesi için dualar etmek tam bir felakettir. Ekran okuyucu ile koca bir belgenin içinde kaybolmak işten bile değildir.
Düz metin dünyasında ise bir roman yazmak, zihninizi doğrudan kağıda dökmek kadar doğaldır. Her bir bölüm için bolum1.md, bolum2.md gibi basit metin dosyaları açarsınız. Sahneler arası o meşhur üç yıldızlı zaman atlamasını yapmak için, satıra sadece *** yazıp geçersiniz. Karakteriniz içinden bir şey geçirdiğinde, o düşünceyi italik (eğik) yapmak için metnin başına ve sonuna tek bir alt çizgi eklersiniz: _Acaba beni gerçekten anladı mı?_ diye geçirdi içinden. Ekran okuyucunuz o alt çizgiyi okuduğu an, o kelimenin italik olduğunu, yani karakterin iç sesi olduğunu anlarsınız. Yüzlerce sayfalık metni okurken, nerede kalın, nerede italik yazdığınızı ekran okuyucunuzun kelime okuma hızıyla aynı tempoda, gram teklemeden duyarsınız.
Kitabınız bittiğinde, o ayrı ayrı klasörlediğiniz 30 farklı düz metin dosyasını, tek bir tuşla profesyonel bir EPUB (E-kitap) formatına dönüştürebilirsiniz. Kitapların en büyük belası olan o “İçindekiler Tablosu” (Table of Contents), sizin # işaretiyle belirlediğiniz başlıklardan otomatik olarak, kusursuzca çekilir ve oluşturulur. Apple Books veya Amazon Kindle gibi platformlara yüklemeye hazır, görmeyen okurların başlıklar arası kolayca atlayabileceği, tamamen standartlara uygun, profesyonel bir e-kitap… Hem de tek bir satır kod yazmadan, hiçbir yayıncı programın karmaşık arayüzünde kör uçuşu yapmadan.
Senaryo 3: Akademik Yazımın Zirvesi: Tezler, Alıntılar ve Matematiksel Denklemler
Eğitim materyali ve roman yazmak harika, peki ya işin içine katı kuralları olan akademik tezler girerse? Üniversitede bir makale yazıyorsunuz veya yüksek lisans tezinizi hazırlıyorsunuz. Akademik yazım, biçimlendirme kurallarının (APA, MLA vb.) en acımasız olduğu yerdir. Dipnotlar eklemek, kaynakça oluşturmak ve eğer sayısal bir bölümdeyseniz matematiksel formüller yazmak zorundasınız.
Word programında ekran okuyucuyla bir matematik denklemi (Equation Editor) yazmaya çalışmak, maalesef modern işkence yöntemlerinden biridir. “Karekök içinde x kare artı y kare” yazmak için sayısız alt menüye girmeniz, doğru sembolü bulmanız ve ekran okuyucunun o görsel kutucukları doğru okuması için mucizeler beklemeniz gerekir. Çoğu görmeyen arkadaşım, bu yüzden ya sayısal bölümlerden uzak durur ya da bu kısımları yazması için gören birinden yardım istemek zorunda kalır. Dipnot eklemek için “Başvurular” menüsünden “Dipnot Ekle” butonunu aramak, sonra sayfanın en altına gidip dipnotu yazıp tekrar yukarıdaki metne dönmeye çalışırken ekran okuyucunun odak kaybetmesi (focus loss) hepimizin bildiği o kronik sorundur.
Ancak işaretleme dilleri, akademinin o kalın duvarlarını da yerle bir eder. Düz metin içinde dipnot vermek çocuk oyuncağıdır. Metnin içinde dipnot vermek istediğiniz yere gelir ve köşeli parantez içinde bir şapka işareti koyarsınız: [^1]. Bu kadar! Sonra belgenin en altına gidip yine [^1]: Bu bilgi şu kitaptan alınmıştır. yazarsınız. Dönüştürme anında, sistem o basit köşeli parantezi alır, sayfanın altına muazzam bir çizgi çeker, numaralandırır ve akademik formata sokar. Sizin sayfa sonları, alt kısımlar veya font boyutlarıyla uğraşmanıza hiç gerek kalmaz.
Hele ki işin içine matematik giriyorsa, Markdown’ın entegre olduğu “LaTeX” sözdizimi, görmeyenler için bir süper güçtür. ![][image1] yazmak için karmaşık butonlara ihtiyacınız yoktur. Sadece formülünüzün başına ve sonuna birer Dolar ($) işareti koyarsınız. Eğer integral, limit veya kesirli bir ifade yazacaksanız, bunu da tamamen kelimelerle, düz metin mantığıyla yaparsınız. Örneğin bir kesir yazmak için \frac{pay}{payda} komutunu kullanırsınız. Matematik tamamen kelimelere ve mantıksal kurallara dökülmüştür. Siz denklemi tamamen erişilebilir bir şekilde, ekran okuyucunuzun her harfini ve sembolünü pürüzsüzce okuduğu düz metin ortamında yazarsınız. Belgeyi PDF olarak dışa aktardığınızda ise, karşınızda Oxford veya MIT’de basılmış bir makale kadar estetik, muazzam güzellikte dizilmiş gerçek matematiksel denklemler durur.
Bu senaryoların hiçbiri bilim kurgu veya uzak geleceğin vaatleri değil. Ben ve benim gibi dünyanın dört bir yanındaki pek çok ekran okuyucu kullanıcısı, her gün, her dakika bu yöntemle içerik üretiyor. Görsel arayüzlerin bizi hapsettiği o “format atma, hizalama, buton arama” döngüsünden kurtulup, asıl yapmamız gereken şeye, yani “düşünmeye ve yazmaya” odaklanıyoruz.
Metinlerimizi sadece işaretleyerek nasıl bu kadar kusursuz nihai ürünler elde edebildiğimizi merak etmeye başladığınızı hissediyorum. “Peki bu düz metni PDF’e veya E-Kitaba dönüştüren o sihirli sahne arkası araçları nelerdir?” diye soruyorsanız, gelin bir sonraki bölümde bu ekosistemin gizli kahramanlarıyla, Pandoc ve Quarto ile tanışalım.
Ekosistemin Gizli Kahramanları - Pandoc ve Quarto
Buraya kadar her şey çok güzel, harika bir ütopya çizdik. Bir not defteri açtınız, bölüm başlıklarınıza diyez koydunuz, kalın olmasını istediğiniz kelimelerin etrafına yıldızlar serpiştirdiniz, formüllerinizi tamamen metinsel komutlarla yazdınız ve içeriğinizi bir “Markdown” dosyası (örneğin tez.md veya roman.md) olarak kaydettiniz. Ekran okuyucunuz size sadece yazdığınız metni, gram pürüz olmadan, su gibi okudu.
Peki ama şimdi ne olacak? Üniversitedeki hocanız sizden bir .md dosyası değil, şık bir PDF bekliyor. Yayınevi romanınızı standart bir Word dosyası olarak istiyor, okurlarınız ise bir EPUB (E-kitap) talep ediyor. O basit, içinde sadece yıldızlar ve diyezler olan ham metnimiz, nasıl oluyor da içindekiler tablosu olan, kapak sayfası bulunan, formüllerin akademik standartlarda çizildiği görsel bir şölene dönüşüyor?
İşte bu noktada sahneye bizim gizli kahramanlarımız, “derleyici” dediğimiz o sihirli araçlar çıkıyor. En popüler iki tanesinden, yani Pandoc ve Quarto’dan bahsedeceğim. Ancak onlara geçmeden önce, teknoloji dünyasının belki de bizim için en erişilebilir ama en çok korkulan odasının kapısını aralamamız gerekiyor: Komut Satırı, namıdiğer “Terminal”.
Terminal Korkusunu Yenmek: En Erişilebilir Arayüz
Bilgisayar kullanmaya yeni başladığım yıllarda biri bana “Komut İstemi” (Command Prompt) veya “Terminal” dediğinde tüylerim ürperirdi. Orası hackerların, sistem yöneticilerinin girdiği tehlikeli bir bölge gibi gelirdi. “Aman yanlış bir şeye basarsam bilgisayar çöker!” korkusuyla o ekrandan hep uzak dururdum. Oysa yıllar sonra anladım ki; biz ekran okuyucu kullanıcıları için dünyadaki en kusursuz, en dolaysız ve en erişilebilir arayüz tam olarak o ekranmış.
Neden mi? Çünkü terminalde menü yoktur. Sağ tıklama, sürükle-bırak, ikon arama, sekme (Tab) tuşuyla yüz tane seçenek arasında gezinme derdi yoktur. Terminal sizinle tamamen “metin” üzerinden konuşur. Siz oraya bir cümle yazarsınız, o da size bir cümleyle cevap verir. Ekran okuyucunuz için bundan daha berrak bir iletişim ortamı düşünülemez. Sadece ne istediğinizi yazıp “Enter” (Giriş) tuşuna basarsınız. İşlem tamamlandığında alt satıra geçer. Gürültü yok, karmaşa yok, odak kaybetmek yok.
İşte birazdan anlatacağım araçlar, güçlerini bu metin tabanlı, saf ve sessiz terminal dünyasından alırlar.
Pandoc: Düz Metnin İsviçre Çakısı
Pandoc, belge dünyasının evrensel çevirmenidir. Onu, sahne arkasında bekleyen, onlarca farklı dil bilen inanılmaz yetenekli bir asistan gibi düşünebilirsiniz. İşlevini anlamak aslında tek bir cümlede gizli: Pandoc, yazdığınız bir Markdown dosyasını alır ve saniyeler içinde aklınıza gelebilecek hemen hemen her formata dönüştürür.
Diyelim ki bir önceki bölümde bahsettiğimiz o romanı roman.md olarak kaydettiniz. Kitap bitti. Şimdi bunu yayıncıya göndermek için bir Word dosyasına dönüştürmeniz gerekiyor.
Eskiden olsa ne yapardık? İçeriği kopyalar, Word’ü açar, yapıştırır, sonra saatlerce başlıkları teker teker seçip büyütür, sayfaları ayarlardık. Ekran okuyucunun o bitmek bilmeyen “Giriş, Yazı Tipi, Paragraf” uyarılarını çeker dururduk.
Pandoc ile yaptığımız şey ise adeta bir sihirbazlık numarası gibidir. Başlat menüsüne “cmd” yazıp o korktuğumuz ama artık en yakın dostumuz olan komut istemini açarız. Ve klavyeden şu basit cümleyi yazarız:
pandoc roman.md -o roman.docx
Bu komutun Türkçe meali tam olarak şudur: “Hey Pandoc, benim o sade, güzel roman.md dosyamı al, (-o parametresi output, yani çıktı demektir) ve bana bunu pırıl pırıl bir roman.docx (Word) dosyası olarak dışa aktar.”
Enter tuşuna basarsınız. Ekran okuyucunuz minik bir tık sesi çıkarır veya hiçbir şey demez. Sadece bir saniye sonra komut satırı bir alt satıra düşer. O klasöre girdiğinizde, karşınızda kusursuzca oluşturulmuş roman.docx dosyası durmaktadır. Açıp baktığınızda (veya gören birine gösterdiğinizde), yazdığınız o # işaretlerinin gerçekten büyük ana başlıklara dönüştüğünü, * içindeki kelimelerin gerçek italik yazılara evrildiğini görürsünüz. Dahası, Word’ün o meşhur başlık stilleri (Başlık 1, Başlık 2) metne otomatik olarak giydirilmiştir.
Aynı romanı e-kitap yapmak mı istiyorsunuz? Komut satırına dönüp şunu yazarsınız:
pandoc roman.md -o roman.epub
Saniyeler içinde, içindekiler tablosu tıkır tıkır çalışan, görmeyen okurların başlıklar arasında H tuşuyla rahatça gezebileceği, telefonlardan ve e-kitap okuyuculardan tam uyumlu okunabilen profesyonel bir EPUB dosyanız olur.
Pandoc’un bu gücü, bize bağımsızlık verir. İçeriği biz üretiriz, en yalın haliyle saklarız. Biçimlendirme hamallığını ise Pandoc yapar. Gören bir hocanız veya iş arkadaşınız sizden Word istiyorsa, ona Word yollarsınız. Ama siz asla Word’ün o karmaşık arayüzünde çalışmak zorunda kalmazsınız. Kendi erişilebilir md dosyanızda huzurla yaşamaya devam edersiniz.
Quarto: Modern Akademik Yayıncılığın Zirvesi
Pandoc harika bir çevirmendir, evet. Ancak işin içine birden fazla dosyadan oluşan projeler, akademik makaleler, kaynakçalar (bibliyografi) veya dinamik web siteleri girdiğinde, Pandoc’u yönlendirmek için yazmamız gereken komutlar biraz uzayabilir. İşte tam bu noktada, Pandoc’un motorunu kullanan ama üzerine harika, lüks ve son derece akıllı bir kupa inşa eden Quarto sahneye çıkar.
Quarto’yu, Pandoc’un çok daha sofistike, takım elbiseli bir hali olarak düşünebilirsiniz. Özellikle bilim insanları, veri analistleri, araştırmacılar ve teknik yazarlar için geliştirilmiş bir sistemdir. Ancak sunduğu kolaylıklar sayesinde, erişilebilirlik arayan bizim gibi kullanıcılar için de tam bir can simididir.
Quarto’nun sırrı, metnin en başına eklediğimiz “YAML Metadata” (Veri başlığı) denilen küçük bir kimlik kartında gizlidir. Belgenizin en üstüne, iki tane üç tire (—) arasına belgenin özelliklerini düz metin olarak yazarsınız. Tıpkı bir mektubun antetli kağıdını hazırlar gibi.
-–
title: “Modern Fizik Tezim”
author: “Bendeniz”
format: pdf
toc: true
-–
Ekran okuyucunuzla bu 6 satırı yazmak on saniyenizi almaz. Bu satırlar şunu ifade eder: “Benim adım Bendeniz, eserimin adı Modern Fizik Tezim. Bunu bir PDF olarak dışa aktar ve lütfen başına bir ‘İçindekiler Tablosu’ (Table of Contents - toc) ekle.”
Altına da normal bir şekilde, diyezlerle ve tirelerle tezinizi yazmaya başlarsınız. Tüm yüzlerce sayfalık emeğiniz bittiğinde, yine komut satırını açıp şu efsanevi, kısacık komutu girersiniz:
quarto render tez.qmd
İşte o Enter tuşuna basıp beklediğiniz o üç-beş saniye, aylarca süren stresin ve birilerine “Şu sayfamı bir düzenler misin?” diye minnet etmenin son bulduğu andır. Quarto çalışmaya başlar. Önce sizin yazdığınız o küçük kimlik kartını okur. “Hımm, yazar PDF istiyor ve içindekiler tablosu da olacak” der. Sonra sizin metin içine eklediğiniz o [^1] şeklindeki dipnotları toplar, sayfanın altına muazzam bir çizgiyle dizer. Dolar işaretleri ($) arasına yazdığınız o ![][image1] formüllerini, akademik dünyanın altın standardı olan LaTeX kaligrafisiyle çizer. Sayfa numaralarını yerleştirir, kenar boşluklarını milimetrik hesaplar.
Ve size “İşlem tamamlandı” der. Klasörde oluşan PDF dosyasını alıp gören bir profesöre gönderdiğinizde alacağınız tepkiyi söyleyeyim: “Metni okumadan önce biçimsel düzenine hayran kaldım. Bu kadar profesyonel bir sayfa yapısı, başlık hiyerarşisi ve font seçimini yapmak için günlerce uğraşmış olmalısın.”
Hayır, uğraşmadım. Sadece format: pdf yazdım ve Quarto’nun o yüzyıllık matbaacılık kurallarını içine gömen yapay zekasından hallice sisteminin işini yapmasına izin verdim.
Eğer hocanız fikrini değiştirip “Bunu bana HTML (Web sayfası) olarak atar mısın?” derse, tek yapmanız gereken o kimlik kartındaki pdf kelimesini silip yerine html yazmak ve tekrar quarto render komutunu vermektir. Saniyeler içinde, tüm teziniz yan tarafında açılır kapanır menüleri olan, mobil uyumlu, harika bir web sitesine dönüşür. Sizin tasarım yapmakla, buton aramakla, mizanpaj kurmakla işiniz yoktur.
Daha da önemlisi, Quarto’nun ürettiği tüm PDF ve HTML çıktıları doğuştan erişilebilirdir. Yani sizin gibi ekran okuyucu kullanan bir başka arkadaşınız, sizin ürettiğiniz bu PDF’i okumaya başladığında, başlıkları (“H” tuşuyla) bulabilir, listelerin içinde dolaşabilir, tabloların satır ve sütunlarını pürüzsüzce dinleyebilir. Çünkü Quarto görsel bir resim değil, yapısal olarak etiketlenmiş (tagged) dijital bir inşaat yapar. Kendi erişilebilirliğimizi sağlarken, ürettiğimiz içerikle başkalarının erişilebilirliğine de katkı sunmuş oluruz.
Siyah ekranın o soğuk görünümünün ardında yatan bu sıcak ve destekleyici teknoloji sayesinde, biz görmeyenler sadece birer “okuyucu” olmaktan çıkıp, profesyonel birer “yayıncıya” dönüşürüz. Pandoc ve Quarto, vizyonumuzu dış dünyaya estetik ve hatasız bir şekilde ulaştıran sessiz asistanlarımızdır.
Kendi Erişilebilir Çalışma Ortamını Kurmak
Buraya kadar okuduysanız, zihninizin bir köşesinde o tanıdık ve tatlı heyecanın kıpırdamaya başladığını hissedebiliyorum. Belki yıllardır ertelediğiniz o kitabı yazma fikri, belki de sürekli gören arkadaşlarınızdan “şunu bir hizalar mısın?” diye rica etmek zorunda kaldığınız o makaleyi tek başınıza, kimseye minnet etmeden bitirme hayali canlandı. Ama aynı zamanda, haklı olarak aklınızda o kritik soru yankılanıyor olmalı: “İyi, güzel de, ben şimdi bilgisayarımda nereye tıklayacağım? Hangi programı indireceğim? Tüm bunlar gözümü korkutuyor.”
Derin bir nefes alın. Çünkü bu işin en güzel tarafı, başlamak için devasa, yüzlerce megabaytlık programlar kurmanıza veya ekran okuyucunuzla günlerce sürecek yeni bir arayüz savaşına girmenize hiç gerek olmamasıdır. İhtiyacımız olan şeyler aslında çok temel, çok hafif ve tamamen bizim kontrolümüzde olan araçlar. Gelin, sizin o erişilebilir, saf ve steril çalışma masanızı sıfırdan, adım adım kuralım.
Adım 1: Sadece Harflerin Olduğu O Sessiz Odayı Bulmak (Editör Seçimi)
Word veya benzeri programların üzerine tıkladığınızda o bitmek bilmeyen yükleme ekranını hatırlıyor musunuz? Sistem, sadece bir sayfa açmak için binlerce grafik bileşenini, sekmeyi, eklentiyi yüklemeye çalışır. Oysa bizim bunlara ihtiyacımız yok. Bize sadece yazdığımız karakterleri tutacak, sessiz bir sayfa lazım.
Başlamak için en harika araç, bilgisayarınızda zaten var olan o mütevazı “Not Defteri” (Notepad) uygulamasıdır. Başlat menüsüne “not defteri” yazıp Enter’a bastığınız an, saliseler içinde açılır. Yükleme ekranı yoktur, şerit menüler yoktur. Sadece bomboş bir alan ve bir imleç vardır. İlk düz metin denemelerinizi, diyelim ki küçük bir blog yazısını veya günlük notunuzu tamamen burada yapabilirsiniz. Yazınız bitince, kaydet (Ctrl+S) menüsüne gelip dosya adını deneme.md olarak kaydetmeniz yeterlidir. Tebrikler, ilk Markdown dosyanızı oluşturdunuz!
Ancak, yazdığınız şeyler uzadıkça, örneğin bir tez veya kitap projesine dönüştükçe, Not Defteri bize biraz fazla “ilkel” gelebilir. O zaman bir tık daha profesyonel ama yine tamamen metin tabanlı bir araca geçeriz. Benim ve dünya çapındaki binlerce görme engelli yazılımcının/yazarın bir numaralı tercihi Visual Studio Code (VS Code) adlı programdır.
“Visual” ve “Code” kelimeleri sizi sakın korkutmasın. Bu program Microsoft tarafından geliştirilmiştir ve içinde muazzam bir erişilebilirlik ekibi çalışmaktadır. Programı kurup açtığınızda, NVDA veya JAWS ile o kadar pürüzsüz çalışır ki, kendinizi çok iyi akort edilmiş bir enstrüman çalıyormuş gibi hissedersiniz. Menüleri karmaşık değildir, odaklanma (focus) sorunu neredeyse hiç yaşatmaz. VS Code’u tıpkı, sadece sizin istediğiniz çekmecelerin olduğu, geri kalan tüm gereksiz eşyaların dışarı atıldığı geniş ve ferah bir dijital çalışma masası gibi düşünebilirsiniz.
Adım 2: Ekran Okuyucunuzun Ayarlarını Yapılandırmak (Gizli Sosumuz)
Düz metin dünyasına adım attığınızda, en yakın çalışma arkadaşınız ekran okuyucunuz olacaktır. Ancak ekran okuyucunuzun, sizin yazdığınız o * (yıldız) veya # (diyez) gibi işaretleri size geri okuması çok kritiktir. Aksi halde, nerenin kalın nerenin başlık olduğunu anlayamazsınız.
Eğer günlük hayatınızda haber okurken veya web’de gezinirken ekran okuyucunuzun noktalama işaretlerini okuma seviyesini “Hiçbiri” veya “Sadece Bazıları” olarak kullanıyorsanız, yazı yazarken bu ayarı değiştirmelisiniz. NVDA kullanıyorsanız, NVDA+P tuşlarına basarak noktalama/sembol okuma seviyesini “Çoğu” veya “Tümü” seviyesine getirin. VoiceOver veya JAWS kullanıyorsanız yine ilgili ayarlar menüsünden noktalama işaretlerinin seslendirilmesini aktif hale getirin.
Bu küçük ayar, sizin için tam anlamıyla bir “göz” işlevi görecektir. Satırın üzerinde yön tuşlarıyla okuma yaparken ekran okuyucunuz size “diyez diyez Bölüm İki” dediğinde, hiçbir görsel geri bildirime ihtiyaç duymadan, o satırın bir alt başlık olduğundan yüzde yüz emin olursunuz. Yazma işiniz bittiğinde ise tek bir tuş kombinasyonuyla ekran okuyucunuzu eski sessiz haline döndürebilirsiniz.
Adım 3: Klasör Düzeni ve “Her Şey Yerli Yerinde” Hissi
Kelime işlemcilerle çalışırken yaşanan en büyük krizlerden biri dosya yönetimidir. “Tez_Son_GercektenSon_Final.docx” gibi içinden çıkılmaz dosya isimleri hepimizin kabusudur. Düz metnin özgür dünyasında ise kontrol tamamen basittir.
Yeni bir kitaba veya ödeve mi başlıyorsunuz? Hemen Bilgisayarınızın Belgeler klasöründe “BenimKitabim” adında yeni, temiz bir klasör oluşturun. Tüm dünyanız artık bu klasörün içidir.
Bölüm 1’i yazmak için Not Defteri veya VS Code’u açın, yazınızı yazın ve bu klasörün içine bolum1.md olarak kaydedin. Bölüm 2 için bolum2.md oluşturun. Eğer projenizde kullanacağınız bazı resimler varsa, aynı klasörün içine “resimler” diye bir alt klasör açıp görsellerinizi oraya atın.
Her şey şeffaftır. Hiçbir şey Word’ün o karmaşık sıkıştırılmış dosya yapısının içinde gizli değildir. Yön tuşlarınızla klasörün içinde gezinirken “bolum1”, “bolum2” diye duyduğunuzda, projenizin anatomisini kendi kulaklarınızla hissedersiniz. Üstelik bu metin dosyalarının boyutu o kadar küçüktür ki, yüzlerce sayfalık bir kitap bile sadece birkaç kilobayt yer kaplar. Flash belleğinize atıp taşımak veya bir arkadaşınıza e-posta ile göndermek kelimenin tam anlamıyla saniyeler sürer.
Adım 4: İşaretleme Alet Çantanızı Genişletmek
Önceki bölümlerde başlık atmayı (#), kelimeleri kalınlaştırmayı () ve listeler yapmayı (-) öğrenmiştik. Gelin bu temel alet çantamıza, yazılarımızı çok daha zengin kılacak iki harika araç daha ekleyelim: Linkler ve Görseller.
Görsel bir programda bir kelimeye internet linki (bağlantı) vermek tam bir eziyettir. Kelimeyi seçersiniz, sağ tıklarsınız veya Ctrl+K yaparsınız. Açılan pencerede “Adres” yazan yeri Tab tuşuyla arar bulur, linki yapıştırır, sonra “Tamam” butonunu ararsınız. Oysa Markdown’da bu işlem, sanki birine hediye paketi yapmak kadar basit ve doğaldır.
Tıklanabilir olmasını istediğiniz kelimeyi köşeli parantez [ ] içine alırsınız. Hemen yanına, hiç boşluk bırakmadan normal parantez ( ) açar ve içine web adresini yapıştırırsınız.
Aynen böyle: [Google’a Gitmek İçin Tıklayın](https://www.google.com)
İşte bu kadar! Yazarken ekran okuyucunuz size o parantezleri tane tane okur. Elinizi klavyeden hiç kaldırmadınız, hiçbir menüde kaybolmadınız. Siz metni dışa aktardığınızda, o kelime pırıl pırıl, mavi renkli, tıklanabilir bir internet bağlantısına dönüşecektir.
Gelelim resim eklemeye. Biz görmeyenler olarak yazılarımıza resim eklemekten çoğu zaman çekiniriz. “Acaba sayfada doğru yerde duruyor mu? Metnin üstüne mi bindi?” korkusu yaşarız. Oysa Markdown’da resim eklemek sadece bir satır yazmaktan ibarettir. Mantığı link eklemeye çok benzer, sadece başına bir ünlem işareti ! koyarız.
Buradaki köşeli parantez içine yazdığımız metin, bizim için hayati bir öneme sahiptir: O resmin “Alternatif Metni” (Alt text). Yani biz görmeyen bir yazar olarak, kendi ürettiğimiz PDF veya web sayfasını okuyacak başka bir görme engelli okura, o resmin ne olduğunu bu köşeli parantez içinde harfiyen tarif etmiş oluruz. Görsel programlarda alternatif metin eklemek için “Resme sağ tıkla > Resim Formatı > Özellikler > Alternatif Metin” gibi dolambaçlı yollar gerekirken, Markdown’da bu erişilebilirlik standardı, yazımın doğrudan kalbine, tek bir satırda gömülüdür. Siz o satırı yazdığınızda, resmin metnin tam neresinde, hangi paragraftan sonra geleceğini matematiksel bir kesinlikle bilirsiniz. Sayfa düzeni asla kaymaz, resimler asla metnin üzerine binmez.
Blog: Karanlığı Aydınlatan Kelimeler: Yapay Zeka ile Kendi Erişilebilirlik Asistanınızı Tasarlayın
Bugün İlk Adımı Atmaya Ne Dersiniz?
Bu yeni dünyayı keşfetmek için büyük bir tez projesini veya yüz sayfalık bir kitabı beklemenize gerek yok. Teknoloji kasları, küçük denemelerle gelişir.
Bilgisayarınızda Not Defteri’ni açın. En üste # Günlük Planım yazın ve bir alt satıra geçin. Bugün Yapılacaklar yazarak kendinize kalın bir alt başlık oluşturun. Sonra satır başlarına tire işareti koyarak - Market alışverişi veya - E-postaları cevapla şeklinde basit bir liste yapın. Bunu plan.md olarak kaydedin.
Sadece bunu yapmak bile, size kelimelerin ve sembollerin aslında ne kadar itaatkar olduğunu, klavyenizden çıkan her bir karakterin ekran okuyucunuz tarafından nasıl eksiksiz bir şekilde anlaşıldığını hissettirecektir. O fareyi kenara itmenin, grafik arayüzlerin bitmek bilmeyen “şunu da ayarla, bunu da hizala” dayatmalarından kurtulmanın verdiği o müthiş sessizliği ve odaklanmayı hissettiğiniz an, bir daha geriye dönmek istemeyeceksiniz.
Sonuç: Kontrolü Yeniden Ele Almak ve Cebimizdeki Özgürlük
Ah, işte o an… Bütün bu anlattıklarımı ilk kez deneyimleyip, yazdığınız o sade metnin saniyeler içinde muazzam bir PDF’e veya e-kitaba dönüştüğünü gördüğünüz o ilk an. İnanın bana, yıllarca ayaklarınızı sıkan o dar ve rahatsız edici ayakkabıları günün sonunda çıkarıp attığınızdaki o müthiş rahatlama hissinden hiçbir farkı yok. Omuzlarınızdan kalkan yükü fiziksel olarak hissedebiliyorsunuz. Çünkü artık Word’ün aniden çöken menüleri, hizalamak için verdiğiniz ve genelde hüsranla biten o bitmek bilmeyen savaşlar geride kaldı. Artık sadece siz, klavyeniz ve pürüzsüzce akan fikirleriniz var. O sessiz odada sadece üretmenin coşkusunu yaşıyorsunuz.
Fakat durun, kutlamayı burada bitirmiyoruz. Çünkü tüm bu süreç boyunca bahsettiğimiz bilgisayarlar, klavyeler ve terminal pencereleri, aslında bu özgürlük hikayesinin sadece bir yarısı. Şimdi işin en eğlenceli, en pratik ve belki de hayatınızı en çok değiştirecek kısmına geliyoruz: Bütün bu devrimi, şu an cebinizde duran o küçük akıllı telefonla bile yapabilirsiniz!
Evet, yanlış duymadınız. Belki de bu yazıyı şu an bir otobüs yolculuğunda, elinizdeki iPhone’da VoiceOver ile veya Android cihazınızda TalkBack ile okuyorsunuz. Bugüne kadar telefonunuzdaki bir kelime işlemci uygulamasını (örneğin mobil Word veya Google Docs) kullanmayı denediyseniz, muhtemelen yaşadığınız şey kelimenin tam anlamıyla bir kaostu. O küçücük dokunmatik ekranda, “Şerit menü daraltıldı”, “Seçenekleri göster”, “Format fırçası” gibi onlarca lüzumsuz menü arasında parmağınızı sağa sola kaydırırken asıl yazmak istediğiniz şeyi unutmak işten bile değildir. Mobil cihazlarda grafiksel arayüzler, biz ekran okuyucu kullanıcıları için bilgisayardakinden çok daha boğucu bir hapishaneye dönüşür.
İşte Markdown ve düz metin felsefesi, cebinizdeki o telefonu da dünyanın en güçlü, en hafif daktilosuna dönüştürür. Neden mi? Çünkü düz metnin donanıma, işletim sistemine veya karmaşık menülere ihtiyacı yoktur.
Telefonunuzun uygulama mağazasından (App Store veya Google Play) indirebileceğiniz, içinde hiçbir format menüsü barındırmayan, sadece metin yazmaya yarayan basit bir not uygulaması (örneğin iA Writer, Obsidian veya telefonun kendi varsayılan not defteri) açtığınızı hayal edin. Güneşli bir Pazar sabahı, İzmir’de bir kafede oturduğunuzu düşünün. Çayınızı yudumlarken, aklınıza aniden romanınızın beşinci bölümü için harika bir diyalog geldi. Ağır bilgisayarınızı çantanızdan çıkarmanıza, sistemi başlatmanıza gerek yok.
Telefonunuzu çıkarıyorsunuz. İsterseniz ekran klavyesinden, isterseniz telefonunuza bluetooth ile bağladığınız o minicik, hafif kablosuz klavyenizden yazmaya başlıyorsunuz. Ekranda hiçbir buton yok. Sadece # Bölüm 5: Beklenmeyen Karşılaşma yazıyorsunuz. Karakterinizin sesini vurgulamak için kelimelerin etrafına ** koyuyorsunuz. VoiceOver veya TalkBack, o karmaşık şerit menülerle uğraşmak yerine, size sadece ve sadece yazdığınız o harfleri okuyor. Tertemiz, sıfır gürültü!
Otobüste, vapurda, hastane sırasında beklerken veya gece uyumadan hemen önce yatağınızda uzanırken… Nerede olursanız olun, hiçbir biçimlendirme kaygısı gütmeden projenizi yazmaya devam edebilirsiniz. Bu minik düz metin dosyasını bulut sürücünüze (iCloud, Google Drive veya Dropbox) kaydedersiniz. Akşam eve gidip bilgisayarınızın başına geçtiğinizde, o dosya zaten sizi bekliyor olacaktır. Terminali açar, o meşhur quarto render veya pandoc komutunuzu verirsiniz ve kafede telefonla yazdığınız o basit notlar, anında profesyonel bir sayfa düzenine kavuşur. İşte gerçek mobilite, gerçek erişilebilirlik tam olarak budur! Donanımdan, mekandan ve karmaşık programlardan tamamen bağımsız olmak.
Bu yöntemle sadece pratiklik kazanmıyoruz; aynı zamanda psikolojik olarak muazzam bir eşiği atlıyoruz. Görme engelli bireyler olarak dijital dünyada yıllarca “yardım alan” veya “başkalarından teyit bekleyen” konumuna itildik. Bir dilekçe yazdığımızda, bir ödev hazırladığımızda her zaman içimizde o kemirici şüphe vardı: “Acaba metin sağa mı kaydı?”, “Sayfa numarası doğru yere oturdu mu?”. Bu şüphe yüzünden, yazdığımız metni gören bir arkadaşımıza, eşimize veya hocamıza gönderip “Şunun şekline şemaline bir bakar mısın?” deme ihtiyacı hissederdik. Bu durum, insanın üretkenlik enerjisini ve özgüvenini sinsice sömüren bir bağımlılıktır.
Ancak işaretleme dillerinin kontrolü tamamen size veren bu sihirli dünyasına adım attığınızda, o bağımlılık zinciri sonsuza dek kırılır. Artık kimseye “Metnim nasıl görünüyor?” diye sormazsınız. Çünkü yazdığınız o # işaretinin kocaman bir başlığa dönüştüğünü, oluşturduğunuz alt çizgilerin muntazam bir tablo yarattığını matematiksel bir kesinlikle bilirsiniz. Sahne arkasındaki o akıllı asistanlarınız (Pandoc ve Quarto), sayfa yapısını milimetrik olarak sizin yerinize kurar.
Düşünsenize; tamamen kendi başınıza, hiçbir görsel yardım almadan hazırladığınız o PDF dosyasını, üniversitedeki danışman hocanıza veya yayınevindeki editöre gönderiyorsunuz. Karşı taraf dosyayı açtığında, mükemmel hizalanmış paragraflar, akademik standartlarda çizilmiş matematiksel formüller ve kusursuz bir içindekiler tablosuyla karşılaşıyor. İçlerinden, “Bunu dizgilemek için profesyonel bir tasarımcıdan destek almış olmalı” diye geçiriyorlar. Oysa siz, o harika eseri sadece birkaç yıldız ve diyez işareti kullanarak, belki de evinizin konforunda, telefonunuzdan yazarak başardınız. Bu, insanın yüzüne kocaman, gururlu ve hınzır bir gülümseme yerleştiren o paha biçilemez zafer anıdır.
Bizler, dünyayı kelimelerle, seslerle ve dokunuşlarla algılayan insanlarız. Görsel arayüzlerin o kaotik ve yorucu labirentleri bizim dünyamıza ait değil. Bizim dünyamız kelimelerin, mantığın ve saf fikirlerin dünyasıdır. Ve teknoloji, bize kendi dünyamızda, kendi kurallarımızla üretim yapma şansını veriyor.
Artık direksiyon tamamen sizin elinizde. Ekran okuyucunuzun o pürüzsüz sesine kulak verin, parmaklarınızı klavyenin üzerine yerleştirin ve karmaşık menülere sonsuza dek veda edin. İçinizdeki o yazar, o bilim insanı, o eğitimci artık dışarı çıkmak için biçimlendirme engellerine takılmayacak.
Düz metnin o sade, sessiz ama bir o kadar da güçlü ve özgürleştirici devrimine hoş geldiniz. Hadi, o ilk dosyanızı açın ve ilk # işaretinizi koyarak özgürlüğünüzü ilan edin. Geri kalan her şeyin ne kadar kolay aktığını gördüğünüzde, yazmaktan aldığınız o saf keyfi yeniden keşfedeceksiniz. Şimdiden harika yazılar, kusursuz projeler ve keyifli üretimler dilerim!